Để tạo ra một tinh trùng trưởng thành, cơ thể nam giới phải trải qua quá trình kéo dài gần 3 tháng với sự phối hợp của nhiều cơ quan. Hiểu rõ cơ chế này cùng các chỉ số tinh dịch đồ theo tiêu chuẩn của WHO sẽ giúp nam giới chủ động hơn trong việc chăm sóc sức khỏe sinh sản.
1. Tinh hoàn – "nhà máy" sản xuất tinh trùng và cảnh báo về sự suy giảm toàn cầu
Hành trình hình thành tinh trùng bắt đầu tại tinh hoàn – hai cơ quan hình bầu dục nằm trong bìu. Bên trong tinh hoàn là hệ thống hàng trăm ống sinh tinh cuộn xoắn vào nhau. Nếu kéo thẳng toàn bộ các ống này, tổng chiều dài có thể lên tới vài trăm mét. Đây chính là nơi các tế bào mầm nguyên thủy liên tục phân chia và biệt hóa để tạo thành tinh trùng.
Về mặt sinh lý, tinh hoàn của một nam giới khỏe mạnh hoạt động gần như không ngừng nghỉ. Mỗi nhịp tim, cơ thể có thể tạo ra khoảng 1.000 tinh trùng, tương đương hàng chục triệu tế bào mỗi ngày.
Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ học hiện đại cho thấy chất lượng sinh sản của nam giới đang có xu hướng giảm. Theo nghiên cứu quy mô toàn cầu công bố trên tạp chí Human Reproduction Update năm 2022, mật độ và tổng số lượng tinh trùng của nam giới trên thế giới đã giảm khoảng 51,6% trong giai đoạn 1973–2018. Các chuyên gia cho rằng tình trạng này có liên quan đến căng thẳng kéo dài, ô nhiễm môi trường và lối sống ít vận động.
2. Quá trình sinh tinh kéo dài khoảng 70–90 ngày
Để một tế bào mầm phát triển thành tinh trùng trưởng thành, cơ thể cần trải qua nhiều giai đoạn gồm phân bào, giảm phân và hoàn thiện cấu trúc với phần đầu chứa vật chất di truyền, phần cổ và đuôi. Toàn bộ quá trình này mất trung bình khoảng 72–74 ngày.
Tinh hoàn được nằm trong bìu thay vì bên trong ổ bụng nhằm duy trì nhiệt độ thấp hơn thân nhiệt khoảng 1–2 độ C, tạo điều kiện lý tưởng cho quá trình sinh tinh. Nếu nhiệt độ vùng này tăng cao do sốt, mặc quần áo quá chật hoặc mắc bệnh giãn tĩnh mạch thừng tinh, hoạt động sản xuất tinh trùng có thể bị ảnh hưởng, làm tăng nguy cơ xuất hiện tinh trùng dị dạng.
3. Mào tinh hoàn – nơi tinh trùng hoàn thiện chức năng
Khi vừa rời khỏi ống sinh tinh, tinh trùng tuy đã có hình dạng hoàn chỉnh nhưng vẫn chưa có khả năng di chuyển hoặc thụ tinh.
Sau đó, chúng được đưa đến mào tinh – một cấu trúc hình ống cuộn nằm phía trên và phía sau tinh hoàn. Tại đây, tinh trùng tiếp tục lưu lại khoảng 10–14 ngày để hoàn thiện quá trình trưởng thành. Trong môi trường dịch tiết đặc biệt của mào tinh, chúng dần có khả năng vận động và đạt đủ điều kiện sinh lý để tham gia quá trình thụ tinh.
Khi nam giới đạt cực khoái, các cơ vùng chậu co bóp mạnh để đẩy tinh trùng ra ngoài. Trên đường di chuyển, tinh trùng được hòa trộn với dịch từ túi tinh (chiếm khoảng 60–70% thể tích tinh dịch) và tuyến tiền liệt (chiếm khoảng 20–30%), tạo thành tinh dịch hoàn chỉnh. Những chất dịch này giúp trung hòa môi trường axit trong đường sinh dục nữ và cung cấp năng lượng cho tinh trùng trên hành trình tìm gặp trứng.
4. Những chỉ số đánh giá chất lượng tinh trùng theo WHO
Theo Hướng dẫn xét nghiệm tinh dịch đồ lần thứ 6 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ban hành năm 2021, một mẫu tinh dịch được xem đạt ngưỡng tham chiếu khi có các chỉ số tối thiểu sau:
- Thể tích tinh dịch: Từ 1,4 ml trở lên.
- Mật độ tinh trùng: Từ 16 triệu tinh trùng/ml.
- Tổng số tinh trùng: Từ 39 triệu tinh trùng trong toàn bộ mẫu.
- Độ di động tiến tới (PR): Từ 30% trở lên.
- Hình thái bình thường: Từ 4% tinh trùng có hình dạng bình thường trở lên.
- Tỷ lệ sống: Từ 54% trở lên.
Các chỉ số này được sử dụng làm ngưỡng tham chiếu trong đánh giá sức khỏe sinh sản nam giới, tuy nhiên cần được bác sĩ chuyên khoa diễn giải kết hợp với tình trạng lâm sàng của từng người.
5. Chuyên gia khuyến cáo gì?
Hiểu rõ chu kỳ sinh tinh có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe sinh sản. Do một chu kỳ sản xuất và trưởng thành của tinh trùng kéo dài gần 3 tháng, những tác động từ lối sống hiện tại như hút thuốc, uống nhiều rượu bia, thức khuya, căng thẳng hoặc ít vận động sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tinh trùng trong khoảng 3 tháng tiếp theo.
Vì vậy, nam giới đang điều trị vô sinh hiếm muộn hoặc muốn cải thiện chất lượng tinh trùng không nên quá nôn nóng. Việc tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ kết hợp với chế độ ăn uống khoa học, tập luyện đều đặn và duy trì lối sống lành mạnh trong ít nhất 3–6 tháng sẽ giúp nâng cao hiệu quả cải thiện sức khỏe sinh sản một cách bền vững.
Bách Nguyên (Tổng hợp)
