Trong dòng chảy thời gian hiện đại, phỗng đất xứ Kinh Bắc mang trong mình những câu chuyện văn hóa và ký ức về một mùa trăng xưa vẫn được gìn giữ qua đôi bàn tay người nghệ nhân già và sự tiếp nối của các thế hệ mới.
Người nghệ nhân bền bỉ “giữ hồn” nghề phỗng đất
Là người duy nhất còn giữ nghề phỗng đất ở làng Hồ (khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh), nghệ nhân Phùng Đình Giáp đã dành hơn nửa đời người học cách làm nghề và giữ nghề. Ông Giáp bắt đầu học nghề từ khi mới 6-7 tuổi, khi chứng kiến cha và ông làm đồ chơi.
“Từ bé lúc 6,7 tuổi tôi bắt đầu được học các cụ dạy cho và từ đó là năm nào tôi cũng được học và qua quá trình đấy là tôi đã biết làm. Và bền bỉ giữ gìn đến tận bây giờ”, nghệ nhân Phùng Đình Giáp chia sẻ
Nghệ nhân Phùng Đình Giáp dành hơn nửa đời người tâm huyết với nghề phỗng đất (Ảnh: NVCC)
Trong ký ức của người dân làng Hồ, phỗng đất thường xuất hiện trên mâm cỗ Trung thu cùng mâm ngũ quả, bánh trái, đèn ông sao và ông tiến sĩ. Mỗi bộ phỗng truyền thống gồm năm hình tượng, gắn với những quan niệm về hòa bình, đạo đức và sự tiếp nối giữa các thế hệ. Những ý nghĩa ấy khiến phỗng đất không chỉ là món đồ chơi Trung thu mà còn mang theo những giá trị văn hóa được truyền lại qua nhiều đời.
Bộ phỗng đất truyền thống gồm năm hình tượng gắn với quan niệm dân gian và đời sống văn hóa (Ảnh: Mai Nhâm)
Tuy nhiên, phỗng đất không phải sản phẩm có thể đem lại nguồn thu quanh năm. Mỗi năm, món đồ chơi này chủ yếu xuất hiện vào dịp Trung thu nên việc làm nghề khó có thể trở thành sinh kế ổn định. “Mỗi năm nó chỉ xuất hiện có một lần vào dịp Tết Trung thu thôi, thế cho nên nó không mang lại cái giá trị cao về mưu sinh cuộc sống, đâm ra người ta bỏ hết”, ông Giáp cho biết.
Trong bối cảnh đồ chơi hiện đại dần chiếm ưu thế, việc giữ nghề không chỉ phụ thuộc vào tâm huyết của nghệ nhân mà còn gắn liền với bài toán kinh tế và đầu ra cho sản phẩm. Vì vậy, ông cho rằng việc thế hệ trẻ tìm cách giới thiệu phỗng đất đến đông đảo công chúng là một tín hiệu đáng mừng
“Lớp trẻ bây giờ là thế hệ có trình độ cao, làm những cái cách mới giới thiệu rộng rãi đến mọi người thì tôi rất là ủng hộ”, ông chia sẻ. Với ông, khi nhiều người biết đến và tìm hiểu về phỗng đất, món đồ chơi này mới có thêm cơ hội được tiếp tục duy trì trong đời sống hiện đại.
Nghệ nhân Phùng Đình Giáp cùng các bạn trẻ trong một buổi trải nghiệm phỗng đất (Ảnh:Mai Nhâm)
Người trẻ làm mới giá trị phỗng đất xưa
Sinh ra và lớn lên trong gia đình có truyền thống làm phỗng đất, anh Phùng Đình Đạt hiểu những giá trị văn hóa gắn với nghề mà ông mình đã nhiều năm gìn giữ. Nhận thấy phỗng đất ngày càng ít xuất hiện trong đời sống, anh bắt đầu tìm cách tiếp nối nghề theo hướng phù hợp hơn với người trẻ. Bên cạnh duy trì cách làm truyền thống, anh Đạt đã thử phát triển những sản phẩm mới và đưa câu chuyện nghề lên truyền thông để nhiều người biết đến hơn.
Anh Phùng Đình Đạt cùng nghệ nhân Phùng Đình Giáp tìm hướng đi mới, giúp cho phỗng đất được quảng bá rộng rãi hơn (Ảnh:Mai Nhâm)
Từ những hình ảnh đầu tiên được đăng tải trên mạng xã hội, câu chuyện về phỗng đất bắt đầu thu hút sự quan tâm của nhiều bạn trẻ. Không ít người trước đó chưa từng biết đến món đồ chơi này đã tìm hiểu về nguồn gốc, cách làm và những câu chuyện phía sau từng hình tượng.
“Khi được đăng lên mạng và lên xu hướng thì được rất nhiều người hỏi cũng như quan tâm đến phỗng và câu chuyện của mình. Có nhiều người nhắn tin riêng về địa chỉ để tới nhà thăm ông và tìm hiểu,trải nghiệm làm phỗng”, anh Đạt chia sẻ
Kênh Phỗng đất làng Hồ do anh Phùng Đình Đạt quản lý
Không dừng ở việc giới thiệu sản phẩm, anh Đạt còn cùng ông còn tổ chức các lớp workshop để mọi người trực tiếp trải nghiệm nặn phỗng. Đây cũng là cách để câu chuyện về nghề được kể trực tiếp từ người nghệ nhân, thay vì chỉ xuất hiện dưới dạng một món đồ lưu niệm.
Các buổi trải nghiệm giúp người tham gia trực tiếp tìm hiểu cách làm phỗng đất (Ảnh:Mai Nhâm)
Từ quá trình tiếp xúc với người trẻ, Đạt nhận thấy những mẫu phỗng đất truyền thống vẫn còn khá đặc thù và khó tiếp cận. Để phỗng đất có thể đến gần hơn với người trẻ, theo anh, cần có những thay đổi mới hơn từ chính sản phẩm.
Anh Phùng Đình Đạt thử tìm hướng phát triển một số mô hình phù hợp hơn với nhu cầu của người trẻ (Ảnh: NVCC)
“Mình thấy thì bộ phỗng nó chỉ xuất hiện vào các dịp như dịp Trung thu hoặc lễ Tết, những đồ hiện tại thì chưa được đa dạng. Các bạn trẻ thì sẽ thích các đồ mới mẻ hơn hoặc có tính ứng dụng thực tế như móc khóa... Những sản phẩm như thế thì mình đang nghiên cứu và thử làm để đưa ra các mẫu cho mọi người tham khảo”, anh Đạt cho biết
Từ đôi tay của người nghệ nhân đến cách kể chuyện của người trẻ, phỗng đất làng Hồ đang dần được tiếp cận theo một cách khác. Giữ nghề không chỉ dừng ở việc giữ nguyên cách làm cũ, mà còn là tìm cách để sản phẩm được biết đến, được trải nghiệm và có thêm cơ hội tồn tại trong đời sống hiện đại.
Mai Nhâm
