Thông qua câu chuyện về chiến dịch diệt chuột năm 1902, tác phẩm của giáo sư lịch sử Michael G. Vann và họa sĩ Liz Clarke tái hiện những biến đổi của Hà Nội đầu thế kỉ XX, đồng thời phân tích những mâu thuẫn xã hội sâu sắc tại Việt Nam dưới chế độ thuộc địa.
Năm 1902, Hà Nội chứng kiến một chiến dịch “săn chuột” có quy mô lớn và kì lạ nhằm đối phó với nguy cơ dịch hạch và tình trạng chuột sinh sôi trong hệ thống cống rãnh của thành phố. Ban đầu, chính quyền thuộc địa Pháp tại Hà Nội treo thưởng cho mỗi con chuột bị tiêu diệt; về sau, đổi thành kiểm đếm số lượng đuôi chuột để tránh việc tiếp nhận lượng lớn xác chuột. Trên giấy tờ, chiến dịch dường như tiến triển vô cùng thuận lợi khi con số “chiến lợi phẩm” tăng nhanh như vũ bão. Cho đến một ngày nọ, một thanh tra y tế tận mắt chứng kiến cảnh tượng kì lạ: một con chuột không đuôi đang chạy trên phố.
Những con số trên giấy tờ tưởng như cho thấy sự thành công của chiến dịch hóa ra che giấu cách phản kháng đầy khôn ngoan của người dân Hà Nội thuở bấy giờ trước chính sách của chính quyền thực dân. Dân chúng cắt đuôi chuột để lấy tiền thưởng rồi thả đi, để chuột đẻ ra chuột, tiền… đẻ ra tiền; thậm chí còn có nhiều gánh rong nhập “lậu” chuột vào Hà Nội và những trang trại nuôi chuột ở ngoại ô. Từ nghịch lí khó tin này, "Chiến dịch diệt chuột ở Hà Nội" mở ra một bức tranh xã hội - lịch sử phức tạp xoay quanh vấn đề đế quốc, dịch bệnh và sự “hiện đại” ở Hà Nội thời Pháp thuộc; đồng thời phân tích những mâu thuẫn giữa tham vọng quản lí, kiểm soát xã hội thuộc địa của chính quyền thực dân với thực tế đời sống người dân Hà Nội đầu thế kỉ XX.
Điểm đặc biệt của "Chiến dịch diệt chuột ở Hà Nội" nằm ở hình thức truyện tranh lịch sử (graphic history). Dựa trên các tư liệu lịch sử, ảnh chụp và bưu thiếp cổ, họa sĩ Liz Clarke tái dựng Hà Nội đầu thế kỉ XX qua những khung tranh giàu chi tiết, từ các tuyến phố, công trình kiến trúc, hệ thống cống ngầm đến đời sống cư dân.
Bằng cách chuyển đổi giữa những không gian đô thị khác biệt, kết hợp hình ảnh với bản đồ, số liệu và lời kể, ngôn ngữ truyện tranh đã góp phần vào quá trình diễn giải lịch sử, trực quan hóa sự phân tầng không gian đô thị cùng những khác biệt về điều kiện sống ở Hà Nội thời Pháp thuộc.
Từ những vấn đề "Chiến dịch diệt chuột ở Hà Nội" đề cập, chương trình “Sách-urday - Thứ Bảy cùng sách” của 2045 BOOKS - Nhà xuất bản Kim Đồng lựa chọn chủ đề “Góc nhìn lịch sử đô thị qua truyện tranh”. Trong chương trình, nhà văn Trương Quý và nhà nghiên cứu văn học Lê Nguyên Long sẽ cùng trao đổi về những biến đổi của Hà Nội đầu thế kỉ XX và giá trị của truyện tranh lịch sử trong việc tái dựng không gian đô thị và diễn giải những vấn đề lịch sử thông qua ngôn ngữ hình ảnh.
Linh An
