Một nghiên cứu quy mô lớn vừa công bố trên tạp chí Cell Genomics cho thấy gene của cha mẹ không chỉ tác động thông qua những gì được di truyền cho con. Ngay cả những gene mà đứa trẻ không thừa hưởng cũng có thể để lại dấu ấn lâu dài thông qua môi trường sống và cách nuôi dạy của gia đình
Hiện tượng "nuôi dưỡng di truyền"
Nghiên cứu do các nhà khoa học từ Viện Khoa học và Công nghệ Áo (ISTA) và Viện Y tế Công cộng Na Uy thực hiện đã mang đến góc nhìn mới về mối liên hệ giữa di truyền và môi trường sống.
Trong di truyền học truyền thống, các nhà khoa học thường tập trung vào DNA của chính mỗi cá nhân để lý giải các đặc điểm sinh học hoặc nguy cơ bệnh tật. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu mới cho thấy ảnh hưởng của cha mẹ không chỉ dừng lại ở việc truyền lại vật chất di truyền.
Bên cạnh các gene được thừa hưởng, bộ gene của cha mẹ còn góp phần định hình môi trường sống, cách giáo dục, hành vi nuôi dạy và nhiều yếu tố phát triển khác của trẻ.
Nhóm nghiên cứu gọi hiện tượng này là “sự nuôi dưỡng di truyền” (genetic nurture). Theo đó, nếu chỉ xem xét DNA của đứa trẻ, các nhà khoa học có thể bỏ sót những tác động quan trọng đến từ môi trường mà gene của cha mẹ góp phần tạo nên.
Nói cách khác, không phải mọi đặc điểm của trẻ đều được quyết định bởi gene mà chúng sở hữu. Một phần đáng kể có thể được hình thành thông qua những ảnh hưởng gián tiếp từ cha mẹ.
Sự phức tạp của hiệu ứng nguồn gốc di truyền
Nghiên cứu cũng làm sáng tỏ một cơ chế quan trọng khác mang tên hiệu ứng nguồn gốc từ cha mẹ.
Theo các nhà khoa học, cùng một đoạn gene có thể biểu hiện khác nhau tùy thuộc vào việc nó được thừa hưởng từ cha hay từ mẹ. Hiện tượng này liên quan đến cơ chế “in dấu gene” (genomic imprinting), trong đó một số gene được "bật" hoặc "tắt" tự nhiên trong quá trình hình thành trứng hoặc tinh trùng.
Chính vì vậy, dù có cùng trình tự di truyền, một gene vẫn có thể tạo ra những tác động khác nhau đối với sự phát triển thể chất, chuyển hóa hoặc sức khỏe của trẻ tùy thuộc vào nguồn gốc mà nó được truyền lại.
Phân tích hơn 30.000 gia đình để tìm lời giải
Nhóm nghiên cứu do Giáo sư Matthew Robinson (ISTA) dẫn đầu đã phát triển một phương pháp phân tích mới dựa trên dữ liệu di truyền và kiểu hình của hơn 30.000 gia đình từ Ngân hàng Sinh học Na Uy và Estonia.
Các nhà khoa học tập trung vào ba chỉ số quan trọng ở trẻ em gồm:
- Chiều cao
- Chỉ số khối cơ thể (BMI)
- Thành tích học tập
- Để bảo đảm độ chính xác, nhóm nghiên cứu xây dựng mô hình giúp tách biệt ba yếu tố ảnh hưởng chính:
- DNA trực tiếp mà đứa trẻ thực sự thừa hưởng.
- Tác động gián tiếp từ môi trường do gene của cha mẹ tạo ra.
- Hiệu ứng nguồn gốc, tức sự khác biệt giữa gene được truyền từ cha và từ mẹ.
Cách tiếp cận này giúp hạn chế những sai lệch có thể xuất hiện trong dữ liệu, chẳng hạn như xu hướng những người có đặc điểm tương đồng kết hôn với nhau.
Gene của cha mẹ ảnh hưởng đến trẻ theo nhiều cách khác nhau
Kết quả nghiên cứu cho thấy DNA trực tiếp của trẻ vẫn là yếu tố có tác động lớn nhất đến các đặc điểm cá nhân.
Tuy nhiên, các ảnh hưởng gián tiếp từ cha mẹ cũng đóng vai trò quan trọng không kém. Đáng chú ý, các nhà khoa học phát hiện cùng một vùng DNA có thể đồng thời tác động đến trẻ theo hai cách: thông qua gene được di truyền và thông qua môi trường sống mà cha mẹ tạo ra.
Phát hiện này cho thấy ranh giới giữa yếu tố di truyền và môi trường không hoàn toàn tách biệt như quan niệm trước đây.
Ý nghĩa đối với giáo dục, sức khỏe và y học cá nhân hóa
Theo nhóm nghiên cứu, kết quả này đặc biệt có ý nghĩa trong việc lý giải các đặc điểm như chỉ số BMI hay thành tích học tập, vốn chịu ảnh hưởng mạnh từ môi trường gia đình.
Những phát hiện mới cho thấy các chính sách giáo dục và y tế công cộng cần nhìn nhận đầy đủ hơn vai trò của môi trường sống, thay vì chỉ tập trung vào các yếu tố cá nhân.
Trong lĩnh vực y học cá nhân hóa, phương pháp phân tích mới cũng giúp xác định rõ liệu một tác động di truyền xuất phát từ gene của chính người bệnh hay từ các ảnh hưởng gián tiếp liên quan đến cha mẹ. Điều này có thể hỗ trợ các nhà khoa học lựa chọn chính xác hơn các mục tiêu điều trị và chiến lược can thiệp phù hợp.
“Mối quan hệ giữa gene và các đặc điểm của con người thực sự rất phức tạp”, Giáo sư Matthew Robinson nhận định.
Ông cho biết việc xác nhận hiện tượng in dấu gene phổ biến hơn dự đoán trước đây có thể mở ra những hướng nghiên cứu mới về các rối loạn tâm thần cũng như các bệnh lý chuyển hóa.
Nghiên cứu không chỉ góp phần thay đổi cách hiểu về di truyền học hiện đại mà còn nhấn mạnh rằng mỗi con người là kết quả của sự tương tác tinh vi giữa những gì được thừa hưởng từ cha mẹ và môi trường mà gia đình đã tạo dựng trong suốt quá trình trưởng thành.
Bách Nguyên (Tổng hợp)
